Ngoài ngày rằm và mùng một hằng tháng, trong năm còn mấy dịp mà nhà nào cũng nghĩ tới mâm chay.
Bài này nói phần bếp của những dịp đó, còn phần nghi lễ thì mỗi nhà một lệ nên hỏi người lớn trong họ.
Đầu năm
Nhiều nhà ăn chay mấy ngày đầu năm. Tuỳ lệ mỗi nhà.
Có nhà ăn cả tháng Giêng. Cũng có.
Bếp đầu năm đông người nhất. Con cháu về đủ.
Nấu món quen của nhà. Người xa về muốn ăn lại vị cũ.
Bánh tét chay và bánh tổ làm từ trước tết. Để được lâu.
Dưa món và đồ muối cũng làm trước. Đúng công dụng.
Mâm đầu năm không cần cầu kỳ. Giản dị mà đủ tầng.
Nấu vừa đủ. Tết mà bỏ mứa thì phí.
Đồ tết để lâu thì phải giữ mát. Nghi ngờ thì bỏ.
Khách tới bất chợt thì có sẵn bánh trái. Không phải nấu gấp.
Chia việc bếp cho con cháu. Đừng để một người lo.
Dịp này là lúc truyền nghề bếp tốt nhất. Nhiều người cùng làm.
Ghi lại cách nấu khi người lớn còn đứng bếp. Nhắc lại lần nữa.
Bếp đầu năm có giá trị riêng vì đó là dịp hiếm hoi trong năm cả nhà cùng đứng trong một gian bếp, nên đừng để nó thành một người nấu cho tất cả. Cùng đứng bếp.
Rằm tháng bảy
Nhiều nhà làm mâm chay dịp này. Lệ phổ biến.
Chợ đông hơn ngày thường. Đi sớm.
Đậu hũ và đồ chay bán chạy. Đặt trước với mối quen.
Quán chay quanh chùa cũng đông. Đi sớm hoặc nấu ở nhà.
Nhiều nhà nấu thêm phần để chia. Nếp quê.
Nấu món để được. Kho, xôi, bánh.
Tránh món dễ thiu. Tháng này thường nóng ẩm.
Che đậy kỹ mọi mâm. Ruồi nhiều.
Không để mâm ngoài trời lâu. Hỏng nhanh.
Phần chia thì gói riêng từng suất. Gọn và vệ sinh.
Nói rõ suất có đậu phộng hay mè không. Cho người dị ứng.
Không chia thứ mình nghi ngờ. Nghi ngờ thì bỏ.
Phần lễ thì theo lệ nhà mình. Hỏi người lớn trong họ.
Dịp này thường rơi vào lúc trời nóng ẩm nên khâu che đậy và giữ mát quan trọng hơn hẳn các dịp khác trong năm. Che đậy và giữ mát.
Ngày kỵ trong họ
Mỗi nhà một ngày riêng. Ghi vào lịch chung của họ.
Nhắc trước một tuần. Người bận hay quên.
Nhà trưởng thường đứng ra. Tuỳ lệ từng họ.
Các nhà khác góp phần. Tiền hoặc đồ hoặc công.
Chốt trước ai làm gì. Nói rõ để khỏi so bì.
Người ở xa thì góp cách khác. Không ai bị trách.
Mâm theo lệ của họ. Có họ làm chay, có họ làm mặn.
Nếu có người ăn chay thì chừa mâm riêng. Hỏi trước khi mời.
Tính phần theo số người thật. Hỏi lại cho chắc.
Ghi lại lượng đã dùng. Năm sau tính đúng hơn.
Ghi lại ai đã góp gì. Minh bạch.
Báo thu chi công khai sau đó. Trước khi ai kịp thắc mắc.
Dịp này cũng là lúc con cháu biết mặt nhau. Giá trị thật của nó.
Ngày kỵ giữ được đều đặn qua nhiều năm là nhờ có người chịu ghi lịch và nhắc, chứ không nhờ ai nhớ giỏi. Có người ghi và nhắc.
Dịp riêng của từng nhà
Mừng thọ ông bà. Nhiều nhà làm mâm chay.
Nhà mới hoặc dọn về. Tuỳ lệ.
Con cháu đi xa về. Bữa đoàn tụ.
Con cháu thi cử xong. Bữa nhẹ nhàng.
Người trong nhà khỏi bệnh. Bữa cảm ơn.
Ngày sinh của người lớn tuổi. Tuỳ nhà có làm hay không.
Bữa đơn giản cũng được. Không cần mâm lớn.
Hỏi người được mừng muốn gì. Quan trọng hơn hình thức.
Người lớn tuổi thường thích yên tĩnh. Đừng mời quá đông.
Nấu món người đó thích. Ý nghĩa hơn món sang.
Không biến bữa vui thành gánh nặng cho người nấu. Chia việc.
Không mời đông hơn sức nhà mình. Vừa sức là đủ.
Chụp một tấm ảnh đủ người. Về sau quý.
Những dịp riêng này không có lệ nào bắt buộc, nên chúng nên được sắp theo sức của nhà mình và theo ý người được mừng. Theo sức và theo ý.
Sắp lịch bếp cho cả năm
Ghi tất cả dịp vào một cuốn lịch. Lịch âm.
Ghi cả ngày rằm và mùng một. Nếu nhà giữ kỳ.
Đánh dấu dịp cần làm mâm lớn. Để chuẩn bị sớm.
Nhắc trước một tuần với dịp lớn. Đặt báo trong máy.
Ghi lại thực đơn từng dịp. Năm sau khỏi nghĩ lại.
Ghi lại lượng đã dùng. Và lượng còn thừa.
Ghi lại ai dị ứng gì. Cập nhật khi có thay đổi.
Ghi chỗ mua nguyên liệu quen. Tên chợ, tên hàng.
Ghi đồ mượn của nhà nào. Trả cho đúng.
Chia sẻ cuốn lịch cho cả họ. Ai cũng biết.
Xem lại cuối năm. Sửa cho năm sau.
Không giữ tất cả trong trí nhớ một người. Rủi ro lớn nhất.
Cho lớp trẻ tham gia ghi. Cách truyền lại tự nhiên.
Một cuốn lịch bếp của cả năm là thứ biến những dịp lặp đi lặp lại từ gánh nặng thành việc quen tay, và nó chỉ tốn công đúng năm đầu. Tốn công một năm đầu.
Lỗi hay gặp
Không ghi lịch các dịp. Nhớ ra lúc sát ngày.
Không nhắc trước. Người bận không thu xếp kịp.
Dồn việc cho một người. Kiệt sức.
Không hỏi ai ăn chay, ai dị ứng. Khó xử và rủi ro.
Làm mâm to hơn sức nhà mình. Mệt và bỏ phí.
Mời đông hơn chỗ ngồi. Khách phải đứng.
Để mâm ngoài trời ngày nóng. Hỏng nhanh.
Không che đậy khi ruồi nhiều. Mất vệ sinh.
Chia phần cho người khác thứ mình nghi ngờ. Tuyệt đối không.
Không ghi lại thực đơn và lượng. Năm sau lại mò.
Không báo thu chi. Sinh nghi ngờ.
Quên hỏi ý người được mừng. Làm cho mình chứ không cho họ.
Giữ tất cả trong trí nhớ một người. Mất theo người đó.
Các dịp có mâm chay trong năm không nhiều, nên chỉ cần một cuốn lịch ghi đủ là nhà nào cũng lo được mà không phải vất vả năm nào cũng như năm đầu. Một cuốn lịch là đủ.
